«Тусклый свет из окна кухни достигал погреба. У Николая вдруг все похолодело внутри. Он мгновенно протрезвел, и почему-то очень ясно вспомнил, что оставил вчера вечером Вовку в погребе. Отгоняя дурные мысли, он в два прыжка оказался у занесенной снегом двери, которая была закрыта не полностью. Через узкую щель снег намело и внутрь. Николай рывком приподнял дверь, под собственной тяжестью опустившуюся в ледяную канавку, рванул ее на себя и замер: на пороге лежал Вовка…».

Александр НОВИКОВ, «Роковое застолье».
Вы тут: Главная»Рубрики»Литература»Отзывы»

Глеб Гончаров – непревзойденный современный мастер коротких рассказов

11/05/2018 в 14:05 Алесь Новікаў писатели , "ЛіМ"

 

Почему короткие рассказы – миниатюры – у нас мало кто пишет? А те, произведения, что имеются – невысокой художественной ценности?

 

Вопросы не риторические. Полагаю, что именно в коротких рассказах наиболее проявляется мастерство писателя.

 

В конце прошлого года я поделился впечатлениями о замечательном рассказе Глеба Гончарова «Канакрадка» (ЛіМ» №40-2017) – «Есть талантливые писатели в Беларуси. Глеб Гончаров». И вот в этой же газете, в №17-04.05.2018г., опубликован его рассказ «Правакатар».

 

Кому-то может показаться, что рассказ написать довольно просто. Однако этой малой формы как раз и боятся наши писатели. Ведь в коротком произведении следует поведать очень многое. Оно должно содержать все признаки художественности. Никакого отношения пересказ событий, житейских драм, происшествий… к художественной литературе не имеет. Глеб Гончаров же создает именно произведения в результате творчества. Способности деревенских, да и городских балагуров, не могут сравниваться с творческим процессом.

 

В рассказе «Правакатар» автор обращается к интересной теме – прошлому и возможным его вариантам. Начало, середина и конец произведения независимы друг от друга, но сюжет является целостным. Как всегда, неожиданна развязка. Несомненно, Глеб Гончаров – мастер психологических сюжетов.

 

Публикую увлекательный рассказ о советском белорусском театральном художнике, живописце, педагоге, народном художнике Белорусской ССР (1961), одном из основателей белорусской сценографии Оскаре Петровиче Мариксе. Авторская редакция. Рассказ основан на реальных событиях.  

 

Да, и какой же замечательный стиль изложения у Глеба Гончарова. А еще – тонкий юмор высшей пробы, недоступный для наших писателей.

 

Алесь Новікаў

 

 

***

 

ПРАВАКАТАР

         

Пройдзячы метраў з пяцьдзесят па цэнтральнай алеi Чыжоўскiх кладоў i збочыўшы з яе направа да зарослага стаўка, а адтуль – улева, мiма «цыганскага квартала» – абавязкова ўпрэшся ў запылены з часу чорны гранiтны пiлон, увянчаны барадатай, як у Льва Талстога, галавой. Гэта магiла тэатральнага мастака Аскара Марыкса.

         

Я бачыў Марыкса толькi аднойчы, калi напрыканцы шасцiдзесятых у дзень вызвалення Мiнска гуляў з дзедам па знакамiтай Панiкоўцы. Наогул, гуляць з iм было i цiкава, бо ён ведаў пра Мiнск усё – нават тое, што сам горад не ведаў пра сябе, i надзвычай нясцерпна, таму што траха не з часоў НЭПа лiчыўся найлепшым выкладчыкам фiзiкi ў Мiнску, а з той нагоды палова горада была яго вучнямi. Другая ж палова знала яго як настаўнiка сваёй дзятвы. Таму на кожным кроку дзеда перахоплiвалi знаёмыя i доўга, захлёбваючыся, дзялiлiся з iм сваiмi справамi.

         

Лiпеньскае сонца, як праз дуршлаг, зялёнымi кроплямi лiлося скрозь лiпавае лiсцё, хлопчык-Панiкоўскi зварочваў шыю гусi, а я дбайна рупiўся адкруцiць ад фантана вiрлавокую жабу, якая без стомы шабохвала гэты скульптурны хаўрус iзумруднай бруяй.

         

Адвязаўшыся ад чарговага знаёмца, дзед хацеў падысцi да мяне, але ў гэты момант мы ўбачылi, як са службовага ўвахода ў купалаўскi тэатр iдзе ў наш бок высокi сухарлявы стары, падобны адначасова да Дон Кiхота i яго кап’я. Ён быў элегантны i ведаў гэта; любаваўся сваёй элегантнасцю; па-панску вывяргаў яе на навакольных. Разны лакiраваны кiй ляжаў у ягонай руцэ, бы меч Лансэлота.

         

Напаткаўшы дзеда, стары ўсмiхнуўся, як герцаг, i прывiтаў яго:

         

– Мечыслаў Аляксандравiч! Колькi ж мы з вамi не бачылiся!

         

Яны ўселiся на лаўку так, каб не выпускаць мяне з-пад увагi, i пачалi размаўляць. Не сказаць, каб я занадта прыслухоўваўся да iх гутаркi, таму што бронзавая рапуха была куды прывабнейшай за нудную старэчую балбатню, а герцагаў i Дон Кiхотаў мне i ў казках хапала. Аднак вуха i памяць у мяне былi дай Божа! Дзе там Эдысану са сваiм фанографам!

         

Мне тады было невядома, што родам Аскар Пятровiч з аўстрыйскага Лемберга i вырас у нямецкамоўным атачэннi. Але фiльмаў пра вайну я глядзеў багата, а таму ўяўляў, што немцам належыць мець крамяную гаўклiвую гаворку – такую, быццам сабака, захлiпаючыся з хiжасцi, грызе костку. Нешта падобнае гучала i з вуснаў Марыкса, толькi значна мякчэй. Усё роўна як не костку шпурнулi сабаку, а пругкi храсток.

         

– А бачылiся мы з вамi, Аскар Пятровiч, гадоў пяць таму на пахаваннi  Волкава, – адказаў дзед.

         

Ну, мастака Волкава – таго самага, якi намаляваў велiчэзную, што «Апошнi дзень Пампеi», карцiну пра тое, як 3 лiпеня 1944 года вызвалiлi Мiнск, я ведаў. Не асабiста, зразумела, бо Волкаў памёр за год да майго нараджэння. Проста ягоны асабняк заднiмi штыкетамi выходзiў на панадворак таго дома, дзе жыла мая цётка i адкуль звiсалi да зямлi галiны аскомiстай антонаўкi, пакрытыя шэрым, замшавым лiсцем. Я зладзеявата падкрадаўся да штыкетнiку, млеючы са злачыннага страху, зрываў кiслыя, што маё смаркатае жыццё, недаспелыя яблыкi i прагна далучаўся да высокага мастацтва.

 

Яны паглыбiлiся ў мiнулае, расказываючы адзiн аднаму, што здарылася з iмi за гэтыя гады, прыгадвалi агульных знаёмых, якiх паспелi пахаваць, i адзiн перад другiм выдуманыя балячкi.

         

Думкi дзеда i Марыкса, заплятаючыся адна за другую, кацiлiся ўсё далей i далей да маладых часоў. Салатавае святло падала на курортныя капронавыя капелюшы з дробнымi дзiрачкамi i, змешваючыся з бледна-блакiтнымi ценямi палёў, надавала тварам нейкае бiрузовае адценне. А барада ў Марыкса дык увогуле стала лазуркавага колеру. Упартая жаба не адшрубоўвалася, i я засумаваў.

         

Яны ўжо дайшлi да дваццатых год, i дзед апавядаў Аскару Пятровiчу, як пасля сканчэння унiверсiтэта падзарабляў ва ўступнай камiсii на рабфаку i прымаў экзамены ў нейкiх Пятруся, Броўкi, Пятра i Глебкi.

         

«Зусiм заблытаўся стары, – засмучана думаў я пра дзеда. – Анiколi ён у мяне экзаменаў не прымаў».

         

Марыкс з’едлiва ўсмiхнуўся, пачуўшы пра лiхтугi абiтурыентаў, прыжмурыўся, павярнуўшы на субяседнiка расколаты маланкай профiль, i сказаў:

         

– Так, чаго толькi не было замалада, Мечыслаў Аляксандравiч! Ваш аповед нагадаў мне, як я паступаў у мастацкую акадэмiю. I – цi паверыце – iншы раз думаю, што лацвей бы не паступiў.

         

– Не паверу, – адказаў дзед. – У маiм жыццi ўсяляк бывала: слоў не хопiць, каб распавесцi, але нiколi я не пашкадаваў пра тое, што атрымаў вышэйшую адукацыю.

         

– А я пашкадаваў, – запярэчыў Марыкс. – I не аднойчы. Падчас нават думаю, навошта мне гэта трэба было. Мастаку наогул акадэмiчная адукацыя процiпаказана – яна цiсне яго фантазiю. Не! Я нiчога супраць ведаў не маю, але ж усё-такi больш карысцi ад мяне было б, калi б я проста вучыўся жывапiсу ў якога-небудзь майстра, не скаванага догмамi акадэмiчнай навукi. Але я зараз не аб гэтым…

 

Я з пялёнак хацеў быць архiтэктарам. Не вольным мастаком, а менавiта архiтэктарам. Штосьцi спакваля цягнула мяне да дойлiдства. Усе мае сябрукi трызнiлi вайной, джунглямi, iндзейцамi, казачнымi пачварамi – ведаеце, як гэта звычайна ў хлапчукоў бывае? А я, бы апантаны, маляваў толькi палацы i замкi. У нас у Львове – выбачайце, у Лембергу – была, вядома, мастацка-прамысловая школа, i выкладалi там неблагiя прафесары, але выкладалi неяк прыземлена, цi што… Уласна кажучы, мастацкасцi там было няшмат. Упор рабiўся перш за ўсё на «прамысловасць». Яны вучылi студэнтаў ствараць завадскiя корпусы, адмiнiстрацыйныя будынкi, банкi i бiржы. Мне гэта падавалася сумным, i я вырашыў паступаць у Венскую мастацкую акадэмiю.

         

– Вось як? – дзед са здзiўленнем прыўзняў брыво.

         

– Так. Уявiце сабе. Не толькi ў Расiйскай iмперыi ўсе iмкнулiся ў сталiцу. Мы ў Аўстрыi таксама марылi вырвацца з правiнцыi. Тым больш, што ўсе разумелi: доўга iмперыя ў такiм стане не працягне. Не сёння-заўтра Франц-Iосiф сканае, i на прастол уступiць Франц-Фердынанд, а ён, што б пра яго зараз не казалi, быў вельмi прадбачлiвым палiтыкам, i на ягоным стале ўжо ляжаў план пераўтварэння манархii. Замест Аўстра-Венгрыi павiнна была з’явiцца Аўстра-Венгра-Славiя з дзесяцi абласцей. I мы ведалi, што Лемберг з мядзведжага кута стане сталiцай Галiцыi, а да гэтага трэба было рыхтавацца. Таму я спешна пасля гiмназii рвануў у Вену. Вы бывалi ў Вене?

 

Дзед журботна пакруцiў галавой, i кiтайскiм балванчыкам яму падтакваў я, усiм сваiм выглядам сiлячыся паказаць герцагу, што рады б, але ў нас i ў Мiнску штодзённых клопатаў зашмат – вунь: жаба, i тая не адкручваецца. Дзе ж тут пра нейкiя вены думаць, калi кроў i так сапсутая!

         

– Памятаеце, Гётэ казаў, што архiтэктура гэта застылая музыка? – працягваў Аскар Пятровiч.

         

– Помню, але змушаны вас расчараваць, – да майго захаплення паправiў яго дзед. – Гэта казаў Шэлiнг у «Лекцыях па фiласофii мастацтва».

         

Я i не меркаваў, што ён разумнейшы за мяне!

         

– Магчыма, – пагадзiўся Марыкс. – Дык вось: у Вене на мяне гэта музыка навалiлася, бы начны кашмар. Не-не, я нi ў якiм выпадку не хачу сказаць, што горад быў нязграбны альбо не прыстасаваны для жыцця – ён быў шыкоўны! Нiчога больш прыгожага, святочнага, вясёлага, я да той пары не бачыў! А будынак Венскай оперы цалкам зачараваў мяне. Я гадзiнамi стаяў перад iм, i ён прыгадваў мне шакаладны венскi торт. Я ўсмоктваўся ў гэту музыку, як галодны клешч, пiў яе келiхамi, але мяне ўвесь час не пакiдала пачуццё, што яшчэ трохi – i яна атруцiць мяне, бы воцат атруцiў Шуберта. Я быў гатовы ўнiкаць ад гэтага воцату. Хутчэй за ўсё, мая псiхiка проста не магла вытрымаць празмернасцi ўражанняў вялiкага горада.

           

Спыняла мяне толькi адно: дакументы ва ўступную камiсiю былi пададзеныя, i ўжо быў прызначаны першы тур экзамена: малюнак. Здацца, нават не паспрабаваўшы праверыць свае сiлы – гэта было вышэй за мяне! Усе сябры ў Лембергу на смех выставiлi б.

           

Курс набiраў прафесар Вагнер. Прызначаным днём усе, хто паступаў, паселi за мальберты ў зале. Было нас чалавек сто, а ў другi тур праходзiла толькi трыццаць. Мы цесна гняздзiлiся, што куры на седале, чапляючы адзiн аднаго локцямi, i адчайна баялiся. Аднак выкрыць сваю няўпэўненасць сапернiкам? О, не! Не дачакалiся б яны такога падарунка! Кожны з нас быў Фiдыем i Мiкеланджэла i саступаць сваё законнае месца на студэнцкай лаўцы нiкому не збiраўся.

 

Отто Вагнер (1841–1918)

         

Побач са мной сядзеў такi ж худы маладзён, як i я, з вытрашчанымi вачыма. З унутранага напружання ён раз-пораз моцна сцiскаў скiвiцы, праз што на скронях выступалi набухлыя крывёй жылы – чаго добрага, лопнуць! Сваю трывогу ён хаваў тым, што ўвесь час пад’юджваў i задзiраў навакольных, запэўнiваючы, што анiкога з нас не прымуць. Ён ведае, ён таленавiты i спрактыкаваны, ён ужо паступаў сюды, вытрымаў два туры, i толькi хвароба мацi прымусiла яго перарваць экзамены.

         

Але дзiўная справа, чым даўжэй ён скандалiў, тым выразней я бачыў, што ён люта, панiчна баiцца iспытаў. Нават вiхор на ягонай макушцы дрыжаў ад жаху.

         

Вагнер выставiў перад намi якуюсь нязграбную кампазiцыю. Яна складалася з гiпсавай мадэлi Парфенона, нейкай статуэткi, некалькiх васковых фруктаў, i ўсё гэта на фоне яркай, стракатай хусты, так што вочы рэзала. Мы сталi рысаваць, а прафесар блукаў мiж мальбертаў i загадкава хмыкаў, зазiраючы ў нашу мазню.

         

Я неўзабаве супакоiўся i спраўляўся даволi някепска, а мой сусед мiтусiўся, парывiста тузаў рукамi i нiяк не мог злавiць патрэбнага ракурсу. Прынамсi i не рабiў ён нейкiх яўных памылак, але ў яго рабоце не было жыцця. Мёртвай яна заставалася. Ён змяняў колеры, праводзiў таўсцейшыя лiнii, але толькi яшчэ больш псуў i без таго непрыдатны малюнак.

         

Праз тры гадзiны Вагнер падаў каманду спынiцца i стаў збiраць работы, але сусед нiяк не хацеў аддаваць свой плён, безнадзейна спрабуючы палепшыць яго. Урэшце прафесар амаль не сiлай выпхнуў яго з аўдыторыi.

         

Я замарудзiў, збiраючы свае бэбахi, i, калi выйшаў на ганак, усе ўжо параз’язджалiся. Заiмжэў прыкры вераснёвы дождж, i я вырашыў перачакаць яго пад франтонам. У хуткiм часе з’явiўся i мой нядобры сусед. Ён затрымаўся побач i, што вар’ят, пачаў лаяць Вагнера, бо той, як ён казаў, быў няздарным зайздросным рамеснiкам, якому толькi свiнухi будаваць, а не выкладаць у храме мастацтваў. Хапiла i мне. Ганьбавальнiк заявiў, што шанцаў у мяне анiякiх, бо з такiм разуменнем перспектывы, мяне нават чарцёжнiкам не возьмуць. Але, дзiўная рэч, чым больш ён абражаў мяне, Вагнера, акадэмiю, Вену i ўвесь свет, чым больш узносiў свае здольнасцi, тым больш я разумеў, якая бясконцая няўпэўненасць бушуе ў iм.

 

Собственная вилла Вагнера. 1886-1888

         

Мне хацелася хутчэй адчапiцца ад яго, але нудны дождж усё не канчаўся. Так мы з iм i прастаялi да вечары на золкiм ветры. I вось, калi цямнела, да галоўнага ўвахода падалi брычку, i з дзвярэй выйшаў прафесар.

         

Ён памарудзiў, папраўляючы каўнер шэрага макiнтоша. Сусед раптоўна пакланiўся яму да пояса i рахмана прапеў:

         

– Добры вечар, гер прафесар.

         

Вагнер пазiрнуў на нас скрозь пазалочанае пенснэ i сказаў:

         

– А-а, панове абiтурыенты! Няўжо вам iсцi няма куды? Ваша прозвiшча, малады чалавек, здаецца, Марыкс?

         

– Так точна, гер прафесар, – чамусьцi па-армейску адказаў я.

         

– Добра, Марыкс! Вы дапушчаны да другога тура. Заўтра спытайце ў сакратара, калi вам з’явiцца.

         

– А… я? – збялеў субяседнiк.

         

– А вам, Гiтлер, я яшчэ летась параiў заняцца азамi тэхнiкi. Вы мне клятвенна абяцалi, што выправiце ўсе хiбы, але так нiчога i не зрабiлi. На жаль, вам i сёлета не хапiла аднаго бала.

         

Ён сеў у экiпаж i паехаў. Мой ганьбавальнiк неяк адразу стушаваўся i пацiху знiк…

         

Аскар Пятровiч змоўк, гледзячы на фантан.

         

– Ну, а што ж было далей? – спытаў яго дзед.

         

– А нiчога! Я паступiў, аднак хутка ўявiў, што не змагу жыць у такiм вялiзным горадзе, i перавёўся ў пражскi фiлiял. Але дагэтуль заўсёды думаю, што, калi б я не здаваў у той год экзамен, то, магчыма, на маё месца прынялi б Гiтлера. Тады ўсё пайшло б iншым чынам. Так што, Мечыслаў Аляксандравiч, перад вамi ў пэўным сэнсе сядзiць чалавек, якi справакаваў Другую сусветную вайну.

         

– Значыць, будынкаў вы так i не ствараеце?

         

– Як можна! Ствараю. У дэкарацыях. На сцэне. Вось нядаўна балет «Дон Кiхот» аформiў. Кажуць, што няблага атрымалася.

         

Ён развiтаўся з дзедам, узяў кiй i пайшоў да пераходу, над якiм развявалiся, нiбы крылы вятрака, пярэстыя сцягi.

 

Глеб Ганчароў

Оставить комментарий (0)
Система Orphus

Нас считают

Рейтинг@Mail.ru

Откуда вы

free counters
©2012-2018 «ЛитКритика.by». Все права защищены. При использовании материалов гиперссылка на сайт обязательна.